tinutugis ako ng sanlaksang kamatayan

Sa iyong sinapupunan ako nagmula;

ngunit ipinaggiitan kong hinugot ka lang

sa aking tadyang -- isang ekstensiyon

anino, ari-arian, laruan.

Isang lalaking kapon, kulang.

Ikaw ang nagluwal sa akin;

ngunit ibinasura kong

tulad ng isang laspag na kondom

ang alab at aral ng iyong sinapupunan,

ang lamig at ligamgam na nag-iwi sa akin.

Isa ka lamang sinapupunan – madilim,

mabangis na gubat na walang pangalan,

kaya nararapat manatili sa dilim.

Hinubog at pinatakbo ko ang daigdig

ayon sa aking bisyon at kagustuhan.

Nagbuo ako ng hukbo, naglunsad ng gera,

tumuklas at gumamit ng armas- pamuksa.

Pinaluhod ko sa aking harapan

ang lahat na parang alipin,

sinupil ko ang dagat at ilog,

ang bukid at bundok,

ang apoy at hangin.

Walang lingon-likod kong tinugis

at tinuhog ang pinakamalalayong bituin

upang gawing kuwintas,

upang ibayong pagningningin

ang karangalang kakambal

ng aking kasarian – kawangis ng aking Diyos,

kawangis ng nilikha kong Diyos.

Tinalikdan ko ang aral at alab

ng sinapupunang nagluwal sa akin;

at ngayo’y napapagod ako.

Binabagabag ako ng buhay

na binigyang-hugis

ng aking mga daliri.

Binabagabag ako

ng nilikha kong gutom at dahas.

Nais kong umiyak;

ngunit hindi ba’t ang luha’y

para lamang sa aking anino?

Sa aking ekstensiyon?

Sa aking ari-arian?

Sa aking laruan?

Nais kong bumalik

sa sinapupunang nagluwal sa akin,

nais kong muling palukob

sa lamig at ligamgam ng buhay;

sapagkat inutugis ako

ng sanlaksang kamatayan.

kropek

Paos ang pasasalamat na inusal ng maputla mong labi

nang abutin mo ang pabaon kong piso. Napaso ako

sa lamig ng iyong daliri, nanulay ang liyab ng yelo

sa aking bisig, namugad ang ginaw sa aking dibdib.

Agad naglagalag ang aking mga mata upang iwasan

ang iyong titig. Nangimi akong aluin, kahit saglit,

ang nakakapit na kirot ng sikmura

sa ilog na namuo sa iyong mga mata.

Natakot akong lusungin kahit saglit

ang bukal ng pag-unawa sa ilog na iyon.

Gumuho ang aking mga kalamnan at buto.

Batid kong hindi kayang haplusin ng piso

ang hapdi ng agahan nating kropek.

(Paano pa kaya ang pagngatngat

ng pagpapanggap na busog ka pa,

habang nilulunok mo ang amoy

ng pananghaliang iniaalok

ng iyong mga kaklase at guro?)

Hindi mo na kayang ipantawid-

gutom ang mga salita.

Binusog kita ng mga teksto

at imahen na nagpapalagablab

sa mga kamao at istrimer.

Ngayo’y dumidighay

ng katanungan

ang iyong

mga mata.

Hanggang

kailan

itay

?

bitbit ng hangin ang aming pagbangon

May inilalahad ang dagat,

isang sugilanon –

mga batang singkintab ng balud

ang likod,

mga mangingisdang isinasakmol

ng higanteng trol,

baybay-dagat na kinukuyumos

ng tingga at kombatsyus:

pigtas na tsinelas

butas na baruto

basag na kabibe.

May inilalahad ang dagat,

isang sugilanon –

mga hiningang kaulayaw ng lambat,

naghahayuma ng isang pasyon;

sa kandili ng dilim, gising magdamag –

bitbit ng hangin aming pagbangon.

digmaan

  
    Hinawi niya ang nalumlom 
 na sinampay – mga paniking nakabitin 
 sa bintana ng kanyang lungga.

 Sinaksak ng mga retaso ng liwanag 
    ang kanyang katawan at mukha.    
 Muling nagtalsikan sa kaniyang ulirat 
 ang pulbura at mga piraso ng bakal 
 na gumutay sa kanyang mga binti,    
 at sa hininga ng kaniyang ama’t ina, 
    isang umagang 
      palabas sila ng Mosque.    

 Sinisid ng kanyang tingin 
 ang lunting alon ng bakuran,
    sa kanyang isip,   
   binubulabog niya 
 ang mga butil ng hamog 
 na nakikipagkindatan sa sinag ng araw,    
 sinasalat ng kanyang talampakan 
    ang nagsakliwat 
      na sapot ng gagamba.     

 Nahinog ang hamog 
 sa kanyang mga mata,
  umingit, pumihit   
     ang kanyang wheelchair.    

 Wasak na saranggolang 
  kumampay sa hangin 
 ang ulila niyang    

              binti.  

Yor istragol, my istragol*

for yu

na nagweyds ng wor

wid words

na yong winiwisper

sa eyr o sa peyper

para iseyv

ang nagdwindol nating mga fores

for yu na magrader day

sa yurin at blad ng mga fores

kaysa magliv nang long

pero whayt naman sa fir

biliv ako sa yo

eylyen reys da ruf

mey ay jas riques

dont tern naman

ol de gans to pens

en da sords to estaylus

kase ang gans at sords

ay may yus

na di kaya ng words

---

* inspayrd bay da pom “We Wage a War with Words”

bay mario l. cuezon in peyds 110 – 111

of da diliman revyu, vol 46 no. 3-4 1998.

dila ng kandila

    a
    lak ang
      salitang
       ni la la gok
          ng a k ing
         mga mata
            at  uta
               k
            bumuntong
            hininga ang
            hangin sumayaw
            ang  paruparong
            kurtina na sa
            pagkampay ay
            agad sinagpang
            ng nabulabog
            na dila ng kandila

sapagkat gayon na lamang ang pagsinta ng diyos

sapagkat gayon

na lamang

ang pagsinta

ng diyos

sa sanlibutan

kung kaya

ipinagkaloob

niya ang kaniyang kaisa-isang anak

sapagkat gayon na lamang ang pagsinta

ng negosyo sa sariling diyos, ipinako

nito sa minimum

ang sahod upang

ang sino mang

sumasampalataya

sa kapital

ay hindi

mapahamak

kundi magkaroon

ng buhay

na walang

hanggan

aleluya aleluya

Mga titik na sinulid

pagkaraan ng limang taon,

ng iglap na engkuwentro namin sa klase,

nakasakay ko sa bus

ang dati kong estudyante.

agad kong binalikan,

inisa-isa ang mga mukha

ng mga nakasalamuhang tumatak sa diwa;

hindi ko maipirmis ang kanyang hulagway,

hindi ko mahagilap ang kanyang gunita.

'musta na po kayo?,

nakangiti niyang bati,

lampas-balikat

ang kulay kalawang niyang buhok.

ayos naman,

ang di ko pinag-isipang sagot.

lumampas siya;

at nakahinga ako nang maluwag.

di maikakaila ng hikab ang aking puyat

at gusto kong umidlip;

gusto kong samantalahin ang sandali

na walang nambubulahaw na anak,

o gripong tumatagas,

o ilaw na dapat patayin;

na walang kakatok para mamalimos

o magtinda ng diyos.

pagdating sa istasyon ng Magallanes,

agad akong tumayo

at tila palos na kumiwal-kiwal

sa pagitan ng mga balakang at puwet

ng mga nakahambalang na pasahero.

di ko pinansin, may bumulyaw-bulong

sa aking pangalan;

ipinagpatuloy ko ang pagmamadali,

ang pakikipagsiksikan palabas,

pababa ng bus. sumunod ang boses --

ser hintay po,

iniabot sa akin

ng babaeng kulay kalawang ang buhok

ang isang likhang-kamay na papel,

burdado ng putol na mensahe:

pinagmamasdan ko kayo, kamangha –

nakatatak sa mga titik na sinulid,

ang usad-hinto at likot ng bus

na ipinaubaya ko sa pag-idlip.

ilang minuto rin akong naligo sa usok

ng mga rumaragasang sasakyan;

nakatitig sa likhang-kamay na papel

na may sulsi

ng liko-likong

itim

na sinulid.

Pilantik ng twang

kahapon,

sa tindi ng aking gutom

napilitan akong magwaldas ng yaman

sa isang fast food resto

na iika-ika ang serbisyo.

habang nginangatngat ako ng inip,

humaplit sa aking tainga

ang pilantikan ng Ingles

sa kalapit kong mesa.

pinisil-pisil ko ang aking mga braso,

sinilip sa kintab ng kutsara ang aking mukha,

ulo’y ipinilig-pilig; hindi, hindi ako nanaginip,

nasa Pilipinas ako, wala sa US.

sabi ko na lamang sa aking sarili,

siguro mga bisitang langyaw ang naghuhuntahan.

pero muling nagpamalas ng gilas ang aking memorya:

ang inakala kong mga dayuhan

dati kong mga estudyante

sa Sining ng Pakikipagtalastasan.

Puwede pong pakiulit?

tumango siya nang ilahad ng guro

ang layunin ng aralin,

umiling nang usisain ang lipunang patriyarkal.

nanlaki ang mata nang marinig

na sa ibang panig ng daigdig,

ang babae tinatahi ang puke,

pinupunggil ang tinggil.

kumunot ang noo nang sabihin ng kaklase

na bihag ng lalake ang katawan at tinig ng babae.

konsentrado ang kanyang pakikinig,

napapamulagat, napapapikit

habang rumaragasa sa bibig ng guro

ang mga bersikulo sa bibliya,

ang mga talatang nagbibigay-katuwiran

sa pagmumuryot at karpitso ni Adan.

nahikayat naman ang guro

sa napansing reaksyon ng estudyante

kaya tinawag: meron ka bang tanong,

o gustong ibahagi o gustong linawin?

parang bagong gising na naamlimpungatan,

kinuskos ng estudyante ang kanyang mga mata,

a, e, ako po ba ser? ano pong sabi nyo?

pasensya na po, puwede pong pakiulit?

Meron bang tanong?

malayang magpahayag

o kumontra ang bawat isa --

ser, sabat ng isang estudyanteng

parang tuyong dahong sinilaban

sa sinabi ng guro,

di po ako sang-ayon na may kinalaman

sa transformasyon ng lipun --

bulateng lumikaw-likaw ang kilay ni prof,

opinyon mo lang ‘yan – sabi niya,

sabay sungkit sa langit ang kanyang hintuturo,

parang paring nagsesermon sa katedral:

pero ang iyo hindi totoo sa lahat,

at kung ganon, bakit mo ipapataw sa kabuuan

ang sarili mong haka-haka at palagay?

habang naghahasik ng laway,

lumakad-lakad si prof,

dumagundong sa pader at kisame

ang halakhak ng takong ng sapatos niyang katad.

at dapat nakasandig sa ebidensya

ang iyong sapantaha;

walang puwang sa klase

ang kalangkang ng latang walang laman.

ngumiti si prof, labas ang gilagid,

pero ang mga mata, nanlilisik:

meron pa bang tanong?

meron pa bang dagdag?

Class dismiss

sermon ng profesor:

tanggap sa aking klase ang lahat ng opinyon

pagkat ang edukasyon ay isang dayalog

isang proseso ng palitan ng kaalaman at kasanayan

sa pagitan ng titser at estudyante

kaya walang puwang sa klase ang pagsasawalang-kibo

at may karapatan ang lahat na mag-usisa at sumalungat

sa ganyan lamang makakamit

ang hinahangad nating karunungan

at isa pa ito ang esensya ng demokrasya.

kung saan malaya ang bawat isa --

habang ang mga estudyante

alumpihit ang mga puwet

pinupulikat ang mga hita

umuugong ang mga tainga

nanunutong ang mga laway

at bugok na ang mga tanong.

kumalembang ang kampana

at natapos ang isang siglong misa:

class dismiss, sabi ng profesor

sabay pahid ng palad

sa labing namumutiktik sa bula.

Ratsada ni ser

noong panahon namin,

ratsada ng naka-antiparang profesor

na naglalagas na ang balbas.

wala kaming inaaksaya,

hindi namin pinalalampas

ultimong pinagbalutan ng tinapa.

ngayon daw sabi ng profesor,

dahil sa celfon, internet, at tv

tamad nang magbasa ang mga estudyante.

at ipinagdikdikan niya ang kanyang mantra:

ang panitikan bilang salamin ng buhay,

ang pagbabasa bilang bagwis ng pagtuklas.

ser, pasok ng isang bibang estudyante,

nabasa nyo na po ba yung Angels and Demons? negatib.

e ‘yung ano po, yung Matilda ni Roald Dahl? negatib.

e ‘yon pong ABNKKBSNPLA AKO ni Bob Ong?

nagsalubong ang kilay ng profesor:

‘yan ang hirap sa inyo,

kung ano-anong binabasa ninyo!

Di gawang biro ang magturo

binulatlat ng isang estudyante sa klase

ang tulang “May bagyo ma’t may rilim”

gamit ang sabi niyang teorya ni Marx.

napanganga ang mga kaeskuwela sa pagtataka,

may ganon palang hayop sa ating planeta!

may mga tumalungko sa bangko,

tila may lintang sisipsip ng dugo

sa makikinis nilang sakong at binti.

meron ding napangiwi,

mga tainga’y nagsitiklop; ang isa nga,

nalukot ang mukha sa pagkakapikit,

kumibot-kibot ang labi, taimtim na pinindot-pindot

ng hinlalake niyang may pulang talulot

ang kumikintab na singsing-rosaryong pilak.

samantala sa likod,

tila bumabalasa ng baraha

ang mga daliring dumadalirot

sa nutnot na math ni Leithold.

isang estudyanteng tila lente ang antipara

ang bumulabog sa aking pagmamasid --

ser, opium talaga ang relihiyon,

pero di magtatagal, pag nagwagi ang uring api

laban sa burgesya-komprador at higanteng kapitalista

at imperyalistang Estados Unidos,

mawawala na rin ang mga pamahiin.

bigla akong napaliyad,

parang sinundot ng pakpak ng manok

ang aking kuyukot;

di ko tuloy napigilan ang pagsirit

ng basang init

na sumanib sa lagnat

ng kulaning sa singit ko’y ngumangatngat.

Silang mga nakikiraan

kailan lamang

di siya mapakali sa kanyang bangko,

nangangatuwiran, nagtatanong

kumukumpas, umiiling, tumatango;

ngayon, magiting siyang manananggol

ng isang dayuhang dambuhalang korporasyon.

kailan lamang

lagi siyang laman ng aking kuwarto,

namamalimos ng komento at basbas

sa kanyang mga tula at kuwento;

ngayon, kumikislap ang kanyang pangalan,

karugtong ng dulang dinudumog sa telebisyon.

kailan lamang

halos humiga at humilik siya sa klase,

paano'y magdamag niyang binutingting

bangkay ng pusang ibinabad sa pormalin;

ngayon, de-kalidad na siyang doktor,

walang mintis ang pangarap sa sahod na dolyar.

kailan lamang

halos di ko matandaan kanyang itsura;

paano’y pumapasok lamang pag may eksam,

laging nasa pulong, nasa piket, nasa rali;

ngayon, bukambibig siya ng madla at midya,

tinutugis ng mga berdugo ng kalayaan at hustisya.